ابزار هدایت به بالای صفحه

تارنمای تخصصی تاریخ ایران

راه در جهان یکی است و آن راه ؛ راستی است

تارنمای تخصصی تاریخ ایران

راه در جهان یکی است و آن راه ؛ راستی است

اسلایدر

حکیم میرزا سید احمد تنکابنی

سوشیانت | شنبه, ۱۲ اسفند ۱۳۹۱، ۰۵:۵۶ ب.ظ | ۰دیدگاه

حکیم میرزا سید احمد تنکابنی

وی فرزند محمدحسین‌حسینی‌شریف‌ تنکابنی از حکیم‌باشیان و پزشکان پژوهشگر دوران قاجاریه، اواسط سده سیزده هجری قمری، است که البته از جزئیات زندگی او اطلاع چندانی در دست نیست و از طرف مادر منسوب به حکیم محمد مؤمن حسینی تنکابنی صاحب کتاب تحفةالمؤمنین است و از سوی پدر به شیخ زاهد گیلانی می‌رسد. دو تن از فرزندان او نیز به اسامی حکیم میرزا حبیب‌ا... مجدالاطباء و حکیم میرزا نصرا... شمس‌الاطباء نیز در دانش پزشکی قدیم و جدید صاحب اطلاعات و تحصیلات و از پزشکان معروف تهران در دوره ناصرالدین شاه بودند.

از شرح احوال، آثار او، تاریخهای ذکر شده در متن کتابها و همچنین مقدمه‌های وی معلوم می‌شود که هم‌دوران فتحعلی‌شاه و محمدشاه قاجار بوده است و با توجه به اشتهار به مهارت و تجربه علمی و عملی به سمت حکیم‌باشی فتحعلی‌شاه قاجار (1212- 1250 هجری قمری) منسوب گردیده بود. شیخ عبدالنبی قزوینی (صاحب کتاب تتمیم امل الامل) که در دوران جوانی با حکیم تنکابنی معاشرت و هم نشینی داشت وی را به فضل و کمال ستوده است و اضافه می نماید که عملاً کرسی تدریس طب در تهران به او اختصاص داشت و بسیاری از پزشکان مشهور، از شاگردان وی بودند.

از حکیم تنکابنی آثاری بجای مانده است که برخی از آنها در تهران بصورت چاپ سنگی انتشار یافته و مابقی بصورت مخطوط باقی مانده است و شاید مهمترین اثر این حکیم دانشمند، کتاب مطلب‌السؤال است که به شیوه سؤال و جواب تنظیم یافته و علیرغم حجمِ کم، حاوی مطالب آموزنده فراوانی است. در حال حاضر، از آثار او سه رساله به نام‌های مطلب‌السؤال، رسالة اسهالیه و ترجمة برءالساعه محمدبن‌زکریای رازی در قالب یک مجلد 231 صفحه‌ای از هر سه که در سال 1297 قمری (تقریباً 1258 شمسی) در تهران به چاپ سنگیِ خشتی رسیده است موجود می‌باشد. این مجموعه به همّت سید محمد حکیم‌باشی فرزند میرزا سید احمد تصحیح و به سعی میرزا اسدالله طبیب چاپ شده است و گفته شده در سال 1304 قمری نیز تجدید چاپ شده که ظاهراً نسخه‌ای از آن در دسترس نیست. البته مرحوم دکتر نجم‌آبادی متذکر شده‌اند که ترجمه برءالساعه در سال 1288 هجری در تهران توسط میرزا سیدمحمد‌رضی‌طباطبایی‌سمنانی و در سال 1326 خورشیدی توسط روزنامة ستارة غرب با قطع کوچک و در 48 صفحه و در سال 1333 هجری به دستور آقا میرزا علی‌آقا شیرازی، فقیه و طبیب در اصفهان، به چاپ رسیده است.

مطلب‌السؤال در دوران محمدشاه قاجار نوشته شده است که 107 صفحه از مجموعة چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و مؤلف مطالب پزشکی و مخصوصاً تشخیص افتراقی بیماری‌ها را به شکل سؤال و جواب مطرح نموده و البته به هر دلیل نامعلومی یا سلیقة شخصی، گفتار خود را به دو زبان عربی و پارسی آمیخته است و بسیاری از عبارات فارسی نیز از خالی از واژگان دشوار عربی نیست که این دومی تا حدّی با شرایط مرسوم دوران قاجار قابل توجیه است. در گذاری اجمالی بر این رساله باید گفت:کتاب در سه مقاله تنظیم شده است: شرافت دانش طب، تشخیص افتراقی بیماری‌های مشابه، پاسخ به بعضی از سؤالات دشوار.بعضی از تشخیص‌های افتراقی ارزش کاربردی خاصی دارند و با دانش امروزی نیز تطبیق کامل دارند و از شیوة پاسخ‌دهی مؤلف مشخص می‌شود بعضی از آنها حاصل تتبّع و کار بالینی خود نویسنده است. سعی مؤلف در ارائة نسخه‌های مجرّب و آزموده از خود و استادش بوده است و بهترین نسخه‌های حکمای پیشین را نیز گلچین کرده است. همچنین سعی نموده است نسخه‌ها را با ذکر میزان مفردات دارویی مورد نیاز و در صورت لزوم ظرافتهای روش ساخت، قابل تهیه کند.

آنچه که مکرراً سفارش نیز می‌کند استفاده از داروهای کم‌عارضه و کم‌خطر (عدیم‌الغائله) می‌باشد. از طرفی در دسترس بودن داروها و قاعده به‌کارگیری داروی مفرد و توصیه به اصلاح تغذیه را مدّنظر داشته است و در صدر یا ذیل بیشتر نسخه‌ها، رژیم غذایی را نیز آورده است. به‌نظر می‌رسد در روش تشخیص و درمان، اتکای خاصی بر آراء محمد‌بن‌زکریای رازی و در داروسازی پیرو نظرات حکیم مؤمن و کتاب تحفه بوده است. البته به تناسب و تکرار، از قانون شیخ‌الرئیس و گفته‌های بقراط و جالینوس بهره جسته است.در بسیاری از موارد، مؤلف به اجتهاد پرداخته و حتی بنابر شرایط زمان و اقتضای ستة ضروریه بر خلاف آراء دیگران عمل کرده است.از طرف دیگر ضمن مراوده با طبیبان هم‌عصر خود، از تجربیات ایشان بهره می‌گیرد. در موارد مختلف از تجربیات بالینی و خاطرات خود ذکری به میان می‌آورد.به‌نظر می‌رسد از امتیازات حکیم‌تنکابنی آشنایی با بحث تب‌ها (حمّیات) و استفاده از آن باشد. چندین بار در نکوهش طبیب‌نمایانی که بدون تجربه و دانش کافی و بدون مراجعه و مطالعه صحیح منابع دانش پزشکی ایرانی به درمان می‌پردازند شکوه کرده است و خواننده را به خواندن کتاب‌های معتبر سفارش می‌کند. مؤلف در تشخیص و درمان نوزادان و شیرخواران، توجه خاصی به مادران شیرده و بررسی وضع آنها و درمان کودک از طریق شیر مادر دارد.پرهیز از خودستایی، تواضع در گفتار (نسبت خادم‌الحکما به خود)، توحید در اندیشه و بیان و قلم، ارادت به اهل‌بیت ولایت و رعایت اخلاق و دلسوزی نسبت به بیمار از ویژگی‌های شخصیتی حکیم تنکابنی است که خدایش رحمت کناد.

آخرین مطلب درباره مطلب‌السؤال آنکه اگرچه به‌کارگیری شیوة پرسش و پاسخ در آموزش دانش پزشکی در برخی از کتب جالینوس و حنین بوده است اما این روش در بیان تشخیص افتراقی بیماری‌ها، آن هم به بهترین و کامل‌ترین شکل، نخستین بار توسط محمد‌بن‌زکریای رازی (کتاب کلام‌الفروق بین‌الامراض در پنج مقاله) و همچنین در کتاب الفرق بین‌العلل التی تشبه اسبابها و تختلف اعراضها از ابن‌الجزار (احمدبن‌ابراهیم الطبیب‌الافریقی) استفاده شده است.
رساله اسهالیه دیگر اثر مهمّ حکیم میزرا احمد تنکابنی است که 90 صفحه از مجموعه چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و در زمان فتحعلی‌شاه نگاشته شده است (در پایان رساله، کتبه خوانساری به سال 1294 آمده است) و سرشار از تجربیات مؤلف است. وی در این رساله به بعضی از بیماریهای رایج زمان و همه‌گیری‌های وبا و طاعون اشاره می‌کند و بین تب‌های وبایی و اسهال وبایی اختلاف قائل شده است. اطلاعاتی درباره رسالة اسهالیه در کتاب فهرست چهار کتابخانة مشهد (ص175) و نیز در الذریعه (ج21/ص148) آمده است.
ترجمه رسالة برءالساعه دیگر اثر حکیم میزرا احمد تنکابنی است که 34 صفحه از مجموعة چاپ سنگی را در بر می‌گیرد و به دستور فتحعلی‌شاه برگردان به فارسی شده است و نسبت به دو کتاب قبلی، نثر روان و آسانتری دارد.
کتاب برءالساعه یکی از آثار خلاصه و برجسته محمدبن‌زکریا است که به نام ابوالقاسم‌عبدالله وزیر منصور در سال‌های 313-312 هجری‌قمری تألیف نموده است و بعضی گمان می‌کنند آخرین اثر محمد زکریا می‌باشد. حکیم محمد زکریای رازی در مقدمة کتاب آورده است که «در محضر وزیر بودم و عدة زیادی از اطباء و متطببین آمد و شد می‌نمودند و از طب و طبابت سخن می‌راندند و هر کدام به میزان علم و دانش خود در معالجه مریض گفتگو می‌کردند ...؛ وزیر از محمد زکریا سؤال می‌کند آیا ممکن است کتابی تألیف کنی مشتمل بر جمیع بیماریهایی که در آنِ واحد بهبود یابند؟» محمد زکریا به منزل مراجعت می‌کند و برءالساعه را می‌نگارد و خود می‌گوید: «این کتاب مانند کتاب‌السّرّ در صنعت طب است زیرا در آن تمام دستورات طبی و بیماریهایی که در آنِ واحد و فوری معالجه می‌شوند، ذکر شده است».
مرحوم دکتر نجم‌آبادی می‌نویسد این کتاب دو مرتبه به فارسی ترجمه شده و ترجمه نیکوتر آن توسط حکیم میرزا احمد تنکابنی صورت گرفته است. چنانکه مرحوم تنکابنی در مقدمه خود می‌نویسد: «و چون رساله مذکوره حکیم مزبور مشتمل به بیست و سه باب است و بعضی از امراض سریع‌العلاج را التفاتی نفرموده این چاکر جان نثار (به مضمونِ: بر دسته گل نیز ببندند گیا را) هفت باب بر او افزوده و آن را به سی باب مترتّب ساخته»، اصل رسالة برءالساعه در بیست و سه باب است و توسط میرزا احمد تنکابنی هفت باب بر آن افزوده شده است و در حقیقت ترجمه و تألیفی دیگر از آن در سی باب تنظیم شده است.
البته حق آن است که گفته شود حکیم میرزا احمد تنکابنی رسالة برءالساعه‌ای دیگر بر سیاق برءالساعة رازی نگاشته است و از روی فروتنی و بزرگواری و به احترام محمدزکریا آن را ترجمه خوانده است.

در این خصوص لازم است به نکاتی چند اشاره شود: 


1. در پایان بیشتر بابهای نسخة خطی عربی، عبارات توحیدی مانند «باذن‌الله»، «باذن‌الله‌عزّوجلّ»، «باذن‌الله‌تعالی‌وحده»، «انشاءالله‌تعالی‌وحده»، « انشاءالله‌‌وحده»، «والله‌اعلم» مشاهده می‌شود که البته همین شیوة ادب بندگی در اثر مرحوم تنکابنی نیز وجود دارد.
2. در ترجمة مرحوم تنکابنی بر حسب تناسب مفاهیم، باب‌ها و عبارات عربی جابجا شده‌اند و به نظر می‌رسد حکیم تنکابنی سعی کرده است با توجه به اضافه نمودن چند باب جدید و ضمن رعایت اصلِ بیان بیماریها از سر تا قدم، نظم جدیدی به ترجمة برءالساعه ببخشد.
3. در صورت تطبیق متن عربی برءالساعة رازی ـ‌که در نسخة چاپی موجود تنها 6 صفحه و در نسخة خطی 56 سطر می‌باشد‌ـ با ترجمة مرحوم تنکابنی، میزان دخل و تصرف وی قابل تشخیص است و اینکه خود محمدزکریا کدام باب‌ها را به نگارش درآورده است. به عبارت بهتر، برءالساعة رازی صرف نظر از مقدمة آن تنها حدود 1400 کلمه است در حالیکه ترجمه و مطالب تکمیلی حکیم تنکابنی بالغ بر 9000 کلمه می‌باشد. 
4.ذکر این مطلب نیز خالی از لطف نیست که چنانچه در متن عربی چاپی، به کار بردن واژة «فی ...» مانند فی الصداع و ... را به عنوان سر فصل بپذیریم، باید گفت احتمالاً محمدزکریا کتاب را در 26 باب تألیف کرده است در حالیکه در نسخة خطی سرفصل‌ها همان 23 باب است که حکیم تنکابنی نیز به آن اشاره نموده است.
در اینجا لازم به ذکر یک نکته است و آن اینکه برءالساعه، ربطی به واژه و مفهوم فوریت‌های پزشکی و اورژانس‌های طبی ندارد. زیرا همانطور که ذکر شد هدف مؤلف ارائة درمانهایی است که در کوتاهترین زمان، بیماری را درمان کند یا علایم آن را برطرف سازد درحالیکه فوریت‌های پزشکی، ناظر به مفهوم حاد یا خطرناک بودن خود بیماری است و وضعیتی را توصیف می‌کند که در صورت عدم رسیدگی منجر به آسیب جبران‌ناپذیر یا مرگ می‌شود. بنابراین بهترین معادل فارسی همان معالجة فوری یا درمان سریع یا شاید هم زودبِهی است. جالب اینکه ترجمة فرانسوی این کتاب در سال 1904 با عنوان «معالجه در یک ساعت» منتشر شده است و درک این نکته از مقدمة خود محمد زکریا و نگاهی به متن کتاب و مراجعه به لغت‌نامه آسان است چنانکه مرحوم علامه دهخدا می‌فرماید:
بُرء: [عربی.مصدر] بروء. برء (از منتهی الارب). به شدن از بیماری (منتهی الارب)(از اقرب الموارد). از بیماری به شدن (غیاث اللغات از کنزاللغه). از بیماری برخاستن (منتهی الارب). || [اسم مصدر] بهبود. شفا. بهتری از بیماری (زمخشری).
برءالساعه: [عربی.اسم.مرکب] بِهْ شدن در ساعت. || دارویی که فوراً اثر کند و بیمار را به نماید (ناظم الأطباء). علاج فوری.
سایر آثار: میرزا احمد تنکابنی صاحب آثار دیگری نیز هست که شاید مهترین آنها، اگر در دسترس می‌بود، شرحی است که بر فصول ایلاقی (اثر محمدبن‌یوسف ایلاقی، شاگرد ابن‌سینا که کلیات قانون را در آن خلاصه کرده است) نگاشته و چندین بار خوانندگان را به آن ارجاع می‌دهد.
کتاب فصول بقراط در 7 مقاله، شرح الصلوات علی النبی (صلّی‌الله علیه‌وآله) به فارسی (برگرفته از بحارالانوار مجلسی و جمال‌الاسبوع سیدبن‌طاووس) بنام شاهزاده محمدولی‌میرزا (1203-1281 هجری قمری) نیز از آثار دیگر اوست.
در تدوین این مقاله نیز از منابعی استفاده شد که لازم است سه مورد خاص از آنها را جداگانه بیان کنم. اول، آثار یکی جهاندیده دانای روشن‌ضمیر مرحوم دکتر محمود نجم‌آبادی و دیگر دو مرد خردمند پاکیزه‌خوی جناب استاد آقای دکتر محمدمهدی اصفهانی و جناب استاد آقای دکتر حسن تاجبخش (که به انصاف با کتاب تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، فرهنگ و تمدن پزشکی ایرانِ اسلامی را زنده کردند)؛ نخستین از ایشان روحش شاد و قرین رحمت و دو دیگر به سلامت و نام و یادشان جاودانه بادا.

منابع مورد استفاده:

تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، دوران اسلامی (جلد دوم)، دکتر حسن تاجبخش، انتشارات دانشگاه تهران، 1385
تاریخ طب در ایران پس از اسلام، دکتر محمود نجم‌آبادی، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، 1375
دیباچه بر نسخه تکثیری از چاپ سنگی مطلب‌السؤال، دکتر محمدمهدی اصفهانی، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1382
مؤلفات و مصنفات ابوبکر محمد بن زکریای رازی، دکتر محمود نجم‌آبادی، انتشارات دانشگاه تهران، 1371 
مجموعه برخی از آثار طبی رازی (نسخ خطی به خط منصور بن ولی‌اله طبیب (قرن 11))، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران، 1387
نسب‌نامه دودمان علامه تنکابنی، صمصام‌الدین علامه، ص19، 1371

دیدگاه (۰)

هیچ دیدگاهی هنوز بیان نشده

ارسال دیدگاه

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
تحلیل آمار سایت و وبلاگ